Atacama Large Millimeter Array

Atacama Large Millimeter Array
Atacama Large Millimeter Array
Llano de Chajnantor Observatory Event Horizon Telescope
Irudi gehiago
Kokapena
Estatu burujabe	Txile
Eskualdea	Antofagasta eskualdea
Kokapen fisikoa	Atacamako basamortua
Koordenatuak	23°01′09″S 67°45′12″W
Altitudea	5.058,7 m, itsas mailaren gainetik
Inaugurazioa	2013ko martxoaren 13a
Kudeatzailea	Hegoaldeko Behatoki Europarra Zientzia Fundazio Nazionala National Institutes of Natural Sciences, Japan
Webgune ofiziala

Atacama Large Millimeter/submillimeter Array edo ALMA Txileko iparraldeko Atacama basamortuan kokatutako irrati-teleskopioen sare interferometriko bat da. Instalazioa 66 antenaz osatua dago, eta milimetro zein azpimilimetro uhin-luzeretan igorritako erradiazio elektromagnetikoa behatzeko erabiltzen da.

Behatokia Chajnantor lautadan eraiki zen, itsas mailatik 5.000 metro inguruko garaieran, Llano de Chajnantor behatoki astronomikotik eta Atacama Pathfinder Experiment teleskopiotik gertu. Kokalekua baldintza klimatiko bereziengatik hautatu zen: garaiera handiak eta hezetasun oso baxuak atmosferaren xurgapena eta seinale-galerak murrizten dituzte, eta, horrenbestez, milimetro-bandako behaketak egiteko baldintza egokiak eskaintzen dituzte.

Bestalde, ALMA nazioarteko lankidetza-proiektu zabala da. Europako erakundeek, Ameriketako Estatu Batuek, KanadakJaponiak, Hego Koreak, Taiwanek eta Txilek finantzatzen eta kudeatzen dute, astronomiaren arloko azpiegitura zientifiko handienetako bat osatuta.

Ezaugarri orokorrak

Antenen sistema

ALMA 66 antenaz osatutako irrati-interferometroa da. Antena gehienak 12 metroko diametrokoak dira eta sare nagusia osatzen dute; horrez gain, 7 metroko diametroko beste antena batzuk badaude, Atacama Compact Array izeneko azpisistema eratzen dutenak. Antena guztien seinaleak elkarren artean konbinatzen dira interferometriaren bidez, eta horrela teleskopio bakar handi baten pareko bereizmena lortzen da.

Uhin-luzerak

Behatokiak milimetro eta azpimilimetro bandetan egiten ditu behaketak. Zehazkiago, 3,6 milimetrotik 0,32 milimetrora bitarteko uhin-luzerak aztertzen ditu, hau da, gutxi gorabehera 31 eta 1000 gigahertzen arteko maiztasunak.

Konfigurazio aldakorra

ALMAren antenak mugikorrak dira, eta Chajnantor lautadan kokatutako plataforma desberdinetan jar daitezke. Horrela, antenen arteko distantzia 150 metro ingurutik 16 kilometro ingurura arte alda daiteke. Konfigurazio aldakor horri esker behaketaren bereizmen angeluarra egokitu daiteke, eta objektu astronomikoen irudi oso zehatzak lortu.

Abantaila teknikoak

Milimetro eta azpimilimetro uhin-luzeretan lan egiten duten tresnen artean, ALMA da gaur egun sentikortasun handiena duen behatoki astronomikoetako bat. Bere bereizmen espazial handiak eta detekzio-ahalmenak aukera ematen dute gas molekularra eta hauts kosmikoa zehaztasun handiz aztertzeko; elementu horiek funtsezkoak dira izarren eta planeta-sistemen sorreraren ikerketan.

Historia

Proiektuaren jatorria

ALMAren jatorria 1990eko hamarkadan garatutako hiru proiektu astronomikotan dago. Alde batetik, Ameriketako Estatu Batuetan proposatutako Millimeter Array (MMA) egitasmoa zegoen; bestetik, Europan garatutako Large Southern Array (LSA); eta, azkenik, Japonian planteatutako Large Millimeter Array (LMA). Hiru ekimen horiek milimetro-uhin luzeretan lan egingo zuen irrati-interferometro handi bat eraikitzea zuten helburu. Denborarekin, proiektu horiek bateratzeko aukera aztertu zen, baliabide teknikoak eta zientifikoak elkartuz azpiegitura astronomiko handiago eta sentikorrago bat sortzeko.

Nazioarteko akordioak

Lankidetza horren lehen urratsak 1997an eman ziren, Ameriketako National Radio Astronomy Observatory (NRAO) erakundeak eta Europako European Southern Observatory (ESO) erakundeak proiektu bateratua garatzeko adostasuna lortu zutenean. Ondorengo urteetan nazioarteko negoziazioak eta diseinu teknikoaren garapena egin ziren. Azkenean, 2003an sinatu zen ALMA eraikitzeko nazioarteko akordio nagusia. Handik gutxira, 2004an, Japoniako National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) erakundea ere proiektuan sartu zen, antena osagarriak eta hargailu-bandak eskainiz.

Eraikuntza

Behatokiaren eraikuntza ofizialki 2003an hasi zen, Chajnantor lautadan egindako inaugurazio ekitaldiarekin. Hurrengo urteetan instalazio nagusiak eraiki ziren eta antenak pixkanaka Atacamako gune nagusira garraiatu eta muntatu ziren. Antenen instalazioak eta sistemaren integrazioak hainbat urte iraun zuten, 2008tik 2013ra bitartean bereziki. Azkenik, ALMA behatokia 2013an inauguratu zen ofizialki, eta ordutik aurrera munduko milimetro eta azpimilimetro astronomiarako tresna nagusietako bat bihurtu da.

Kronologia

Urtea	Gertaera
1995	NRAO, ESO eta NAOJ erakundeak batera Atacamako kokalekua aztertzen hasten dira.
1998	Proiektua diseinatzen eta garatzen hasten dira.
1999	Europak eta Ameriketako erakundeek lankidetza hitzarmena sinatzen dute.
2003	Europako eta Ipar Amerikako bazkideek akordio bat sinatzen dute; urte berean, Chajnantor lautadan eraikuntza lanak egiten hasten dira.
2004	Japoniak proiektuan parte hartzeko akordioa sinatu zuen, Enhanced ALMA programaren barruan.
2007	ALMAko antenak garraiatzeko ibilgailu bereziak (transporters) amaitzen eta probatzen dira.
2008	Lehen antena Txilera iristen da.
2009	Antenen lehen interferometria-probak egiten dira.
2011	ALMAk lehen behaketa zientifikoak egiten ditu.
2013	ALMA behatokia ofizialki inauguratzen da eta antena guztiak instalatzen dira.
2018	ALMA datuak erabiliz egindako 1000. artikulu zientifikoa argitaratzen da.
2020	COVID-19 pandemiaren ondorioz, behaketak denbora batez eteten dira.
2022	Zibereraso batek behaketak zenbait denboraz geldiarazten ditu.

Emaitza zientifiko nagusiak

ALMA behatokiak ekarpen handia egin dio milimetro eta azpimilimetro astronomiari, batez ere izarren eta planeta-sistemen sorrerari, gas molekularraren banaketari eta Eguzki Sistemako objektuen osaerari buruzko ikerketetan.

Lehen irudiak

2011n argitaratu ziren ALMAren lehen irudi zientifikoak. Proba-fasean egindako behaketa horietako batean, Antennae Galaxies izeneko galaxia talkari buruzko irudi zehatza lortu zen. Milimetro-uhin luzeretan egindako behaketek gas hotzaren hodeiak erakutsi zituzten, izar berrien sorrera gertatzen den eremuak identifikatzeko aukera emanez.

Kometei buruzko ikerketak

ALMAren sentikortasun handiak kometen osaera kimikoa zehaztasun handiz aztertzea ahalbidetu du. Adibidez, C/2012 F6 (Lemmon) eta C/2012 S1 (ISON) kometen kometan hainbat molekularen banaketa aztertu zen, besteak beste hidrogeno zianuroa (HCN), hidrogeno isozianuroa (HNC) eta formaldehidoa (H₂CO). Behaketa horiek kometen barruko prozesu kimikoak ulertzeko baliagarriak izan dira.

Planeten sorrera

ALMAren irudi ospetsuenetako bat HL Tauri izarraren inguruko disko protoplanetarioarena da. 2014an argitaratutako irudiak eraztun kontzentrikoak eta hutsuneak erakutsi zituen, planeta berrien sorrera gertatzen ari dela adierazten duten egiturak. Aurkikuntza horrek planeta-sistemen sorrera azaltzen duten hainbat eredu teoriko berrikustera eraman zuen.

Exoplaneten ikerketa

2020ko hamarkadan ALMAk exoALMA izeneko behaketa-programa jarri zuen martxan. Programaren helburua disko protoplanetarioak xehetasun handiz aztertzea da, oraindik eratzen ari diren exoplaneten arrastoak identifikatzeko.

Zulo beltzen irudia

ALMAk parte hartu zuen Event Horizon Telescope nazioarteko proiektuan. Sare horrek 2019an zulo beltz baten lehen irudi zuzena lortu zuen, Messier 87 galaxian dagoen zulo beltz supermasiboarena. Milimetro-uhin luzeretan egindako behaketek gertaera-horizontearen inguruko egitura aztertzeko aukera eman zuten.

Artizarraren atmosferaren azterketa

2020an, ALMA erabiliz egindako ikerketa batean fosfina (PH₃) gasaren arrastoak aurkitu zirela iragarri zen Artizarraren atmosferan. Molekula hori posible da prozesu biologikoekin lotuta egotea, eta aurkikuntzak eztabaida handia piztu zuen. Ondorengo analisi batzuek emaitzak zalantzan jarri zituzten, eta gaia oraindik ikerketa zientifikoaren eztabaidagai da.

Bibliografia

• Bustos, R.; Rubio, M.; Otárola, A.. (2014). «Parque Astronómico de Atacama: An Ideal Site for Millimeter, Submillimeter, and Mid-Infrared Astronomy» Publications of the Astronomical Society of the Pacific 126946: 1126.  doi:10.1086/679330..
• Hills, Richard; Kurz, Richard; Peck, Alwyn. (2010). «ALMA: status report on construction and early results» Proceedings of the SPIE.
• Vanden Bout, Paul A.; Dickman, Robert L.; Plunkett, Adele L.. (2023). The ALMA Telescope: The Story of a Science Mega-Project. Cambridge University Press.

• Datuak: Q725364
• Multimedia: Atacama Large Millimeter Array / Q725364

Artikulu hau astronomiari buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz.