Batato
 | ||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Floro de Ipomoea batatas
| ||||||||||||||
| Biologia klasado | ||||||||||||||
| ||||||||||||||
| Ipomoea batatas L. | ||||||||||||||
Aliaj Vikimediaj projektoj
| ||||||||||||||
Batato (Ipomoea batatas), ankaŭ nomata dolĉa terpomo, estas specio de ipomeo kun grandaj tuberoj. Ankaŭ la manĝebla dolĉa tubero de batato nomiĝas tiel.
Tiu planto originas el Sudameriko; nun ĝi estas kultivata en ĉiuj varmaj landoj, kie ĝi foje estas baza manĝaĵo. Same kiel terpomoj batatoj estas manĝitaj jen boligitaj, jen frititaj, jen bakitaj, kiel baza legomo.
Ĝi estas staŭdo kaj ĝi timas froston, do nur en varmaj landoj oni povas ĝin kultivi. Ĉinio produktas 84% de la tuta monda produktado.
Homa uzado
[redakti | redakti fonton]
La batato havas multegajn uzojn, ĉefe kiel manĝaĵo aŭ ingredienco en manĝaĵo. La usona agronomo George Washington Carver, kiu instigis la kultivadon de la batato inter aliaj plantoj recenzis en sia Batata bulteno de 1922 dekojn da receptoj bazitaj sur batatoj kaj pli ol 118 deriveblajn produktojn, interalie amelon, tapiokon, kokosan anstataŭaĵon, melason, diversajn matenmanĝajn pladojn, nutraĵojn por bredbestoj, tinkturojn por kotono kaj silko, farunon (kiun la usona registaro utiligis dum la Unua Mondmilito), vinagron, inkon, kaj sintezon kaŭĉukon[1].
Homa manĝaĵo
[redakti | redakti fonton]| Batato kruda tubero (freŝa pezo) | |
|---|---|
| Nutra valoro po 100 g (3,5 uncoj) | |
| Energio 90 kkal 360 kJ | |
| Karbonhidrato | 20.12 |
| - Amelo | 12.65 |
| - Sukeroj | 4.18 |
| - Fibro | 3 |
| Graso | 0.05 |
| Proteino | 1.57 |
| Akvo | 77.28 |
| Vitaminoj | |
| C-vitamino 2.4 mg | 4% |
| E-vitamino 0.26 mg | 2% |
| Mineraloj | |
| Kalcio 30 mg | 3% |
| Kupro 0.151 mg | 8% |
| Fero 0.61 mg | 5% |
| Magnezio 25 mg | 7% |
| Mangano 0.258 mg | 12% |
| Fosforo 47 mg | 7% |
| Kalio 337 mg | 7% |
| Natrio 55 mg | 4% |
| Zinko 0.3 mg | 3% |
| Procentaĵoj rilatas al usonaj rekomendoj por plenkreskuloj. Fonto: USDA Nutrient database angle | |
Kaj la tuberoj kaj la folioj estas bazmanĝaĵo en tropikaj regionoj. En malpli varmaj partoj de la mondo ĝin anstataŭas la terpomo.
Ofte konsiderata kiel sekuriga nutraĵo, la batato helpis savi homajn populaciojn de malsategoj dum tempoj de milito aŭ trosekeco. Tio okazis ekzemple en Japanujo kiam tajfunoj detruis ĉiujn rizejojn tuj antaŭ la Unua Mondmilito. Jam antaŭe la klerulo de la Epoko de Edo, Aoki Konyō, predikis en traktato aperinta en 1735, ke oni disvastigu la kultivadon de batatoj kiel sekuriga nutraĵo en periodoj de malsato[2][3]. La batato estis enkondukita en sudan Ĉinujon post 1594, dele kontraŭ la efikoj de trosekecoj dum la dinastio Qing (1644-1912)[4].
En 2016, la Monda Nutraĵa Premio juĝiĝis al kvar personoj, Maria Andrade (Kaboverdo), Robert Mwanga (Ugando), Jan Low kaj Howarth Bouis (Usono), kiuj laboris por la Internacia Batata Centro. Oni honorigis ilin por disvastigi la oranĝan bataton, aparte riĉan je vitamino A, kiu estas la plej fama ekzemplo de biologia nutraĵa fortikigo je mikronutrosubstancoj kaj vitaminoj. Ili konvinkis preskaŭ du milionojn da familioj en 10 afrikaj landoj planti, aĉeti, kaj konsumi tiun manĝaĵon[5].
En Usono la Centro por Scienco en la Publika Intereso (CSPI) klasifikis la bataton en la pinto de la 10 plej bonaj manĝaĵoj, super la mango, nomante ĝin «nutra superstelulo, riĉa je karotenoidoj kaj konsistiganta bonan fonton de kalio kaj de fibro»[6].
-
Dolĉaj terpomoj -
Tranĉita batato -
Kampo de batatoj
Eksteraj ligiloj
[redakti | redakti fonton]- http://www.cgiar.org/impact/research/sweetpotato.html Arkivigite je 2005-02-07 per la retarkivo Wayback Machine
- http://www.cipotato.org/market/PgmRprts/pr99-00/39historic.pdf Arkivigite je 2006-02-12 per la retarkivo Wayback Machine
- http://faostat.fao.org/faostat/servlet/XteServlet3?Areas=%3E862&Items=122&Elements=51&Years=2004&Format=Table&Xaxis=Years&Yaxis=Countries&Aggregate=&Calculate=&Domain=SUA&ItemTypes=Production.Crops.Primary&language=EN Arkivigite je 2008-02-14 per la retarkivo Wayback Machine
- http://www.botgard.ucla.edu/html/botanytextbooks/economicbotany/Ipomoea Arkivigite je 2006-02-12 per la retarkivo Wayback Machine
Referencoj
[redakti | redakti fonton]- ↑ Further information on George Washington Carver's Research: The Peanut and the Sweet Potato (angle). digitalcollections.lib.iastate.edu. University Library Digital Collections - Iowa State University. Arkivita el la originalo je 2020-08-07. Alirita 17-a de oktobro 2019 ..
- ↑ Nozipho M. Motsa, Albert T. Modi, Tafadzwanashe Mabhaudhi (16-a de junio 2015). “Sweet potato (Ipomoea batatas L.) as a drought tolerant and food security crop”, South African Journal of Science (en) 111 (11/12), p. 2014–0252 http://dx.doi.org/10.17159/sajs.2015/20140252..
- ↑ Bettina Gramlich-Oka, Gregory J. Smits. (2010) Economic Thought in Early Modern Japan : Monies, Markets, and Finance in East Asia, 1600-1900 (angle). BRILL, p. 118. ISBN 978-90-04-19020-7..
- ↑ Robert O. M. Mwanga, Maria I. Andrade, Edward E. Carey, Jan W. Low, G. Craig Yencho, Wolfgang J. Grüneberg. (oktobro 2017) “Sweetpotato (Ipomoea batatas L.)”, Hugo Campos, Peter D.S. Caligari: Genetic Improvement of Tropical Crops (angle). doi:10.1007/978-3-319-59819-2_6..
- ↑ World Food Prize 2016 (angle). VOA. viewfromwashingtonfans. Alirita 11-a de novembro 2019 ..
- ↑ 10 Best Foods (angle). Center for science in the public interest (CSPI). Alirita 28 janvier 2020 ..